Me teper se nje ceshtje votimi,diskutimi  i Buxhetit Faktik te vitit 2014, eshte nje ceshtje gjykimi,vleresimi per zbatimin e te gjithe politikave, te reflektuara dhe te shnderuara ne shifra monetare e te pasqyruara ne kete dokument, ne raport me ate cka kishim miratuar ne l;igjin e Buxhetit te vitit 2014.Akoma me tej,si kane performuar keta tregues,dhe cfare sygjerimesh mund te rekomandojme, pe tu konsideruar, per tu reflektuar.aq me teper qe shume shpejt do te diskutojme dhe p/buxhetinn e vitit 2016.

Prandaj edhe shqyrtimi i projektligjit për buxhetin faktik të vitit të mëparshëm mbete  një instrument i përvitshëm ligjor, i cili ka qëllim të analizojë rezultatet e arritura dhe faktorët ndikues, të evidentojë problematikat dhe të japë rekomandime për përmirësimin e planifikimit, zbatimit, monitorimit dhe auditimit të sistemit buxhetor, me qëllim forcimin e qëndrueshmërisë së financave publike dhe rritjen e ritmeve të zhvillimit ekonomik të vendit.

E gjithe kjo ka bazen e vet Kushtetuese dhe ligjore ,(perfshi dhe dy aktet normativ)tashme te mirenjohur nga te gjithe.    

           CFARE PERMBAN P/LIGJI ‘PER BUXHETIN FAKTIK TE VITIT 2014”?                                

Projektligji paraqet të dhënat përfundimtare për vitin 2014 mbi të ardhurat dhe shpenzimet e buxhetit të shtetit, buxhetit vendor, buxhetit të fondeve speciale (sigurimet shoqërore, sigurimet shëndetësore dhe kompensimi në vlerë i pronarëve), si dhe mbi deficitin buxhetor dhe burimet e financimit të tij.

Projektligji shoqërohet me një relacion të zgjeruar, në të cilin Këshilli i Ministrave paraqet një analizë të detajuar mbi zhvillimet në ekonominë e vendit, politikat fiskale dhe efektet në ekonomi, politikat e shpenzimeve buxhetore, borxhin publik dhe shërbimin e tij, përdorimin e fondit rezervë të Këshillit të Ministrave, si dhe funksionimin e sistemit të kontrollit të brendshëm financiar publik në njësitë e qeverisjes së përgjithshme.

Pjesë e relacionit të projektligjit është edhe analiza e performancës së çdo ministrie e institucioni për realizimin e objektivave dhe produkteve sipas zërave të shpenzimeve dhe programeve buxhetore. Kjo analizë shërben për evidentimin e arritjeve e problematikave, duke synuar përmirësimin e performancës dhe rritjen e transparencës në përdorimin e fondeve buxhetore nga çdo njësi publike.

Projektligji shoqërohet me raportin e Kontrollit të Lartë të Shtetit për zbatimin e buxhetit të vitit 2014,

KLSH jep një sërë rekomandimesh, të cilat synojnë ngritjen e një sistemi modern të menaxhimit financiar, rritjen e përgjegjshmërisë, transparencës dhe qëndrueshmërisë afatgjatë të financave publike, në përputhje me direktivat e integrimit në BE.


            TREGUESIT KRYERSORE MAKROEKONOMIKE PER VITIN 2014.

 Treguesit kryesorë makroekonomikë për vitin 2014 rezultojnë si më poshtë:

Nr. Treguesit e buxhetit 2014 Niveli
1. Prodhimi i brendshëm bruto 1 413 931 milionë lekë
2. Rritja reale e PBB 1.9 për qind
3. Norma mesatare e inflacionit 1.6 për qind
4. Norma e papunësisë 17.9 për qind
5. Balanca korrente -          12.9 për qind
6. Të ardhurat e përgjithshme:
- Në vlerë 366.7 miliardë lekë;
- Në përqindje të PBB 26 për qind
7. Shpenzimet e përgjithshme:
- Në vlerë 438.8 miliardë lekë
- Në përqindje të PBB 31.1 për qind
8. Defiçiti fiskal - 5.1 për qind e PBB
9. Stoku i borxhit publik: 69.1 për qind e PBB

DISA KARAKTERISTIKA DHE PROBLEMATIKA E REKOMANDIME TE BUBUXHETIT 2014.

Se pari,Buxheti i vitit 2014 reflekton synimet per plotesimin e objektivave te

Programit te Qeverise dhe marrveshjes me FMN.

Se dyti, buxheti i vitit 2014 reflekton,ne pergjithesi perpjekjet per shnderimin ne realitet te te gjithe faktoreve instituciona e ligjor dhe atyre te interesit ne dobi te zhvillimit ekonomik dhe stabilitetit financiar te vendit.

Se treti, ky dokument,eshte pasqyre e perpjekjeve te Qeveriseper stabilizimin e financave publike dhe konsolidimin fiskal.sidomos permes nismave per mbajtjen ne kontroll te deficitit(5.1 % nga 4..9 i planifikuar)  dhe borxhit publik(nga … ne … iplanifikuar) duke rakorduar dhe me FMN.( Stoku i borxhit publik arriti vlerën 71.6 për qind të PBB. Parashikimi i Kuadrit Makroekonomik e Fiskal Afatmesëm në fillim të vitit ishte 72.1 për qind e PBB. Rritja vjetore reale e borxhit është 92.4 miliardë lekë, nga të cilat:

-          45.6 miliardë lekë për mbulimin e diferencës midis të ardhurave dhe shpenzimeve;

-          12.9 miliardë lekë është efekti rritës i kursit të këmbimit;

-          33.9 miliardë lekë janë detyrimet e prapambetura. )

Se katerti,Permes ketij buxheti dhe treguesve te pasqyruar ne te ardhurat deshmohen perpjekjet per te performuar pozitivisht ne te ardhura,edhe pse ato arriten nje nivel prej rreth 26 perqind te PBB.( Në krahasim me vitin e mëparshëm  të ardhurat tatimore janë 36 miliardë lekë më të larta.).Dhe peropjekjet per permiresimin e punes se administrates fiskale ne lufte kunder informalitetit dhe rritjen e te Ardhuraqve  nuk ndalen.

 Se pesti,Politika e shpenzimeve pergjithesisht ka qene e orientuar ne perputhje me politikat e programuara(31 % e PBB) Siç shihet, shpenzimet kapitale kanë një shkallë mosrealizimi. (Shpenzimet kapitale përbëjnë 13.8 për qind të shpenzimeve të përgjithshme faktike. Këto shpenzime janë realizuar në masën 92 për qind krahasuar me nivelin e planifikuar, me një mosrealizim prej 5.2 miliardë lekësh. Krahasuar me vitin e mëparshëm, shpenzimet kapitale kanë një rënie prej 4.7 miliardë lekësh ose 7.2 pikë përqindje.)

 Së gjashti, tashmë është bërë e njohur që është arritur të shlyhen detyrimet e prapambetura. Ky është një veprim pozitiv, por ende nuk ka ndonjë tregues të matshëm për ndikimin në ekonomi të këtij faktori, çka përbën edhe motivin kryesor të shlyerjes së këtyre detyrimeve në një masë më të madhe brenda vitit 2014.

Së shtati, janë mbështetur nisma për të nxitur prodhimin, duke bërë që të zbatohen disa politika sektoriale që kanë qenë prioritet e Qeverisë.

Se teti,Edhe pse jo me ritmin dhe shpejtesine e pritshmerive te programuara treguesit e reflektuar ne kete buxhet deshmojne per fillimin e ktheses ne rritjen ekonomike(nga 1.4 % ne 1.9 %),duke ju larguar disi ndikimit te krizes globale dhe asaj te eurozones me rritjen me te larte se vendet e rajonit.Kryesisht kjo e ardhur prej sektoreve  kryesor te ndërtimit me 1.56 pikë përqindje dhe të shërbimeve të tjera me 1 pikë përqindje. Sektorët e “bujqësisë“ dhe të “Postës e Telekomunikacionit” pësuan rënie.

Se nenti,Politika monetare,edhe pse e harmonizuar me politiken fiskale,nuk ariti qe stimulin monetar ta transmetoj,sa duhet ne ekonomi,duke e lene ende te ulet kerkesen per ekonomine.(.Peshën kryesore në kredinë për biznese e ze kredia për likuiditet, krahasuar me atë për investime. Ecuria e kredisë për individë ishte e dobët, me një rritje vjetore prej 1.2 për qind.Kredia me probleme në fund të vitit arriti nivelin 22.8 për qind, e cila u mbulua me nivele të larta provigjonesh nga sistemi bankar. Norma mesatare e inflacionit për vitin 2014 ishte 1.6 për qind, nga 1.9 për qind që ishte një vit më parë.)  

Se dhjeti,Si prej shume vitesh,edhe ne vitin 2014, rritja ekonomike nuk reflektoj sa dhe si duhet ne rritjen e punësimit,duke e lene te crregulluar korelacionin mes tyre..(norma e papunësisë për vitin 2014 ishte 17.9 për qind, ndonse ky crregullim ka filluar te kufizohet.

Së njembedhjeti,, gjatë vitit 2014 u mbështetën disa reforma, ku një nga më të rëndësishmet është  reforma e pensioneve,ato me karakter social,ajo ne aresim,ne shendetsi,e legalizimeve,etj..

Se dymbedhjeti,Lidhur me buxhetin e vitit 2014, janë evidentuar një sërë problematikash nga strukturat ekzekutive, Banka e Shqipërisë, KLSH, si dhe institucionet dhe agjencitë e ndryshme financiare ndërkombëtare, që kryejnë vlerësime për ekonominë e vendit tonë. Nga analiza e këtyre problematikave janë përcaktuar faktorët ndikues dhe rrugët për përmirësimin e gjendjes. Me rëndësi të veçantë janë rekomandimet e KLSH, si një institucion i specializuar i kontrollit të jashtëm financiar, në shërbim të Kuvendit.

Duke qenë se jemi në prag të shqyrtimit dhe miratimit nga Kuvendi të projektbuxhetit për vitin 2015, i cili së shpejti do të vihet në zbatim, këto rekomandime  i shërbejnë përmirësimit të këtij procesi. Për këtë arsye, më poshtë paraqiten disa nga problematikat dhe rekomandimet kryesore:

1. Plotësimi i përmbajtjes së projektligjit.

Për të pasur një gjykim më të plotë dhe për të rritur transparencën mbi realizimin e buxhetit, në të ardhmen duhet të shihet mundësia që projektligji për buxhetin faktik të ketë një përmbajtje më të plotë, me të gjithë elementët dhe tabelat e detajuara. Kjo do t’u shërbejë të gjitha komisioneve të përhershme të Kuvendit me informacionin e nevojshëm për të analizuar realizimin e buxhetit për ekonominë në tërësi dhe në sektorë të veçantë të saj.

2. Rritja e cilësisë në  planifikimin e buxhetit.

Është e nevojshme që të përmirësohet më tej cilësia e planifikimit të buxhetit, duke hartuar politika fiskale të qëndrueshme, të cilat nga njëra anë nxisin strukturat ekzekutive për realizimin e objektivave përkatëse, ndërsa nga ana tjetër janë brenda kufijve të qartë, të besueshëm dhe të parashikueshëm.

Në këtë kuadër, duhet të ketë një harmonizim më të mirë midis programimit realist dhe akteve normative. Instrumenti i akteve normative mund të përdoret në rastet kur lind nevoja të reflektohet në buxhet ndikimi i ndryshimit të faktorëve të brendshëm apo të jashtëm të ekonomisë, por duhet evituar përdorimi i tij për të rishpërndarë të ardhurat dhe shpenzimet për shkak të mosrealizimit të nivelit të planifikuar.

3. Rritja e transparencës së buxhetit.

Është e nevojshme të rritet më tej transparenca jo vetëm në planifikim, por edhe gjatë zbatimit të buxhetit, në përputhje me rekomandimet e organizmave ndërkombëtare që monitorojnë vendin tonë. Për këtë, duhet të përcaktohen objektiva fiskalë të qartë dhe të verifikueshëm dhe dokumentet kryesore të buxhetit të publikohen në kohë reale, duke u dhënë strukturave shtetërore përkatëse informacionin e nevojshëm, por edhe duke i bërë politikat fiskale më të kuptueshme për qytetarët.

4. Përmirësimi i administrimit të të ardhurave të buxhetit.

Një detyrë e përhershme, që lidhet edhe me politikat aktuale të Qeverisë, është që duhet të përmirësohet më tej administrimi i të ardhurave të buxhetit, duke forcuar zbatimin e ligjit, rritur bashkëpunimin midis administratës tatimore e doganore, thjeshtuar procedurat administrative dhe thelluar luftën kundër informalitetit, evazionit fiskal dhe korrupsionit. Këto politika ndikojnë jo vetëm në rritjen e të ardhurave të buxhetit, por edhe në vendosjen e barazisë së taksapaguesve përballë ligjit.

5. Përmirësimi i cilësisë së shpenzimeve dhe, në veçanti, rritja e efektivitetit të investimeve publike.

Një ndër objektivat më të rëndësishëm fiskalë mbetet rritja e mëtejshme e efektivitetit të shpenzimeve publike dhe përmirësimi i cilësisë së tyre. Duhet të vijojë dhënia prioritet e investimeve publike dhe orientimi më i madh i tyre drejt investimeve strategjike, për të mundësuar rritjen e punësimit, si dhe përmirësimin e raportit midis kontributit të taksapaguesve dhe përfitimeve përkatëse nga shpenzimet e kryera.

Në këtë kuadër, duhet të tregohet më shumë vëmendje në shpërndarjen proporcionale të shpenzimeve publike gjatë gjithë vitit, duke harmonizuar më mirë nevojat e institucioneve me procedurat dhe afatet e prokurimit publik, si dhe me përvojën e re të kalimit të investimeve në Ministrinë e Zhvillimit Ekonomik, Tregtisë dhe Energjitikës. Gjithashtu, më shumë përpjekje duhet të bëhen në drejtim të zbatimit të projekteve me financim të huaj dhe disbursimit të fondeve përkatëse.

6. Përmirësimi i klimës së biznesit.

Reformat e ndërmarra muajt e fundit në vendin tonë, veçanërisht në fushën e kontrollit të territorit dhe reforma territoriale, kanë ndikuar në rënien e vlerësimit të klimës së biznesit nga raporti më i fundit “Doing Bussines” i Bankës Botërore.

Por, që ndikimi i këtij faktori të jetë i përkohshëm dhe të kemi një përmirësim të klimës së biznesit, është e nevojshme që të analizojmë me kujdes të gjithë elementët e përmendur në këtë raport dhe të marrim masa për përmirësimin e gjëndjes. Strukturat përkatëse ekzekutive duhet të bëjnë përmirësimet e nevojshme në reformën rregullatore dhe në elementët e tjerë të klimës së biznesit në vendin tonë, si dhe t’u ofrojnë agjencive dhe investitorëve të huaj një informacion të vazhdueshëm, me periodicitet mujor, mbi ndryshimet që po bëhen në këtë drejtim.

7. Zbatimi i kriterit ligjor mbi nivelin e deficitit buxhetor.

Nga praktika e mëparshme dhe nga raporti i KLSH janë evidentuar disa periudha kur vlera e deficitit buxhetor ka qenë më e lartë se vlera e shpenzimeve kapitale, duke mos respektuar një ndër kriteret e ligjit për menaxhimin e sistemit buxhetor.

Respektimi i këtij rregulli ligjor në të ardhmen është i rëndësishëm, ndaj duhet të shoqërohet me masa për rritjen e administrimit tatimor e doganor, rritjen e efektivitetit të shpenzimeve publike dhe reduktimin e shpenzimeve që nuk përbëjnë vlerë të shtuar për financat publike.

8. Përmirësimi i menaxhimit të borxhit publik.

Konsekuenca në menaxhimin e borxhit publik dhe respektimi i programit 3-vjeçar me FMN-në, për të arritur një nivel borxhi publik prej 60 për qind të PBB brenda një periudhe afatmesme, është një masë shumë e rëndësishme në rrugën e nisur të konsolidimit të financave publike.

Niveli i borxhit ka qenë pjesë e ligjit organik të buxhetit, por u hoq në vitin 2012. Për këtë çështje ka pasur dhe vijon të ketë diskutime të vazhdueshme. Respektimi i rekomandimit të KLSH për të vendosur në Kushtetutë dhe në ligjin për menaxhimin e sistemit buxhetor të kufirit të borxhit publik ndaj PBB do t’i shërbente menaxhimit më të mirë të tij. Edhe marrja e masave të tjera të rekomanduara nga KLSH do t’i shërbente këtij procesi të rëndësishëm për financat publike.

9. Raportimi i KLSH mbi veprimtarinë e sektorëve të ndryshëm të ekonomisë.

KLSH ka dhënë një sërë rekomandimesh të tjera për përmirësime në sektorë të ndryshëm të ekonomisë, të audituar prej tij. Komisioni për Ekonominë dhe Financat ka qenë i hapur dhe mbështetës për zbatimin e rekomandimeve të KLSH nga ministritë, institucionet apo entet publike të audituar.

Për sa i përket trajtimit të çështjes “Cez” apo shoqërive të tjera në këtë raport, është e drejta e KLSH që t’i trajtojë si pjesë të raportit të tij. Por, i rëndësishëm është këndvështrimi i trajtimit të problematikës përkatëse. Në raportin e buxhetit faktik çështjet që lidhen me këto shoqëri duhet të trajtohen vetëm në aspektin e ndikimit që ato kanë në të ardhurat dhe shpenzimet e buxhetit, siç janë detyrimet tatimore, subvencionet, huatë, nënhuatë apo kreditë.

Çështjet e tjera të performancës së këtyre shoqërive duhet të jenë objekt i raportit që KLSH paraqet në Kuvend për veprimtarinë e tij apo i raporteve specifike që i paraqiten Kuvendit, në përputhje me ligjin për organizimin dhe funksionimin e KLSH dhe Rregulloren e Kuvendit.

10. Saktësimi i raportimit të dëmit ekonomik.

Raportimi i KLSH mbi dëmin ekonomik duhet të jetë i qartë dhe i saktë, duke përfshirë këtu vetëm dëmin ekonomik që lidhet me vitin ushtrimor, si dhe me të ardhurat dhe shpenzimet e buxhetit. Ky saktësim i jep më shumë mundësi Ministrisë së Financave për të reflektuar në menaxhimin më të mirë të të ardhurave dhe shpenzimeve.

Rëndësi të veçantë ka zbatimi nga institucionet i rekomandimeve të KLSH në fushën e shkeljeve ligjore, i cili duhet të ndiqet me përparësi edhe nga Komisioni për Ekonominë dhe Financat.

11. Përjashtimi i institucioneve të pavarura nga neni 10 i ligjit vjetor të buxhetit.

Për të rritur pavarësinë funksionale të institucioneve të pavarura, KLSH rekomandon që të përjashtohen nga kufizimet e ligjit vjetor të buxhetit (siç është psh ngurtësimi i përdorimit të fondeve buxhetore), duke u dhënë kompetencën për ta përdorur në mënyrë të pavarur buxhetin e tyre. Kjo çështje është në proces diskutimi në disa institucione të pavarura, si Kuvend, Zyrën e Administrimit të Buxhetit Gjyqësor etj dhe mbetet për t’u shqyrtuar në vijimësi.

+

+                          +

Tablloja dhe treguesit e buxhetit 2014 jane deshmi e ndryshimit me tabllone finaciare dhe ekonomike teresisht te tronditur te  trasheguar  ne fund vitin 2013 dhe deshmojne se viti 2014 mund te konsiderohet si viti mi fillimit te ktheses.

AAngjeli në Kuvend