Diskutimi për ndryshimet ne P/Ligjin për auditimin e brendshëm ne sektorin publik, vjen si pjesë e trinomit të ligjeve në përmirësim, atij të menaxhimit financiar dhe kontrollit, për inspektimin financiar dhe ky mbi auditimin e brendshëm. E thënë me ndryshe dhe me tej,së bashku me përmirësimet në ligjin e procedurave tatimore dhe  ato të pritshme në Kodin Penal(me përmirësimet në komisione), këto ndryshim i japin një plotësim me të qartë përmirësimeve të domosdoshme të kuadrit ligjor për vazhdimin e përpjekjeve për formalizimin e ekonomisë, për mirëmenaxhimin financiar të financave publike, të fondeve publike, për përmirësimin e cilësisë së shërbimeve dhe  përdorimit të tyre, në luftë me abuzimin dhe shpërdorimin, vjedhjen dhe korrupsionin, e keqpërdorimin e tyre. Është kjo arsyeja që qëllimi i ndryshimit  është forcimi i rolit të auditimit të brendshëm në sektorin publik.

Dy fjalë për auditimin e brendshëm

 Para se të futem  në thelbin e domosdoshmërisë së ndryshimit të këtij ligji me lejoni të them dy fjalë për auditin e brendshëm dhe rolin e tij ne ekonominë tonë.

Pas suprimimit te zyrave te kontrollit ne fillimet vitin 1992(Suprimim i Zyrave të kontrollit  (VKM 07.05.1992) dhe ringritjes se tyre ne fund te vitit 1992(VKM Nr 2,Datë 02.12.1992) deri në fillim të viteve 2000 kur shfaqen shenjat e para të zhvillimit të auditimi të brendshëm,( VKM Nr.217, datë 05.05.2000, Krijohet Kontrolli Financiar),nuk pati ndonje zhvillim cilesor ne kete drejtim i cili sipas ligjit për auditimin e brendshëm në sektorin publik( Ligji Nr.9009, datë 13.02.2003“Për audimin e brendshëm në sektorin publik”) konceptohej si “një veprimtari e pavarur, që jep siguri objektive dhe këshilla për drejtimin, i projektuar për të shtuar vlerën dhe përmirësuar veprimtaritë e subjektit publik. Ai ndihmon subjektin me anë të një mënyre sistematike dhe të disiplinuar për të vlerësuar dhe përmirësuar frytshmërinë e menaxhimit të rriskut, proceset e kontrollit dhe të qeverisjes”.

Rruga nëpër të cilën ka lëvizur struktura e kontrollit të brendshëm në vitet e pasdiktaturës ka patur ulje ngritjet e saj. Në mënyrë skematike ajo jepet në diagramën e mëposhtëme.

untitled

Procesi i auditimit të sektorit publik përfshin tre përfaqësi institucionale që përfshijnë secila në funksionet e tyre: auditimin e jashtëm(KLSH), auditimin e brendshëm dhe kontrollin financiar me funksione të mirëpërcaktuara dhe Inspektimin Financiar.

Disa shtete, kanë disa institucione të auditimi publik, dhe emërtimet janë të ndryshme si psh:

  • Në Francë ka disa inspektoriate kontrolli,
  • Në Mbretërinë e Bashkuar është Komisioni i Auditimit,
  • Në Finlandë dhe Suedi është institucioni i kontrollit parlamentar.

Ne, ne vendin tone, po ecim ne rrugen e forcimit te kontrollit te brendshëm i cili  kryhet nëpërmjet auditimit të brendshëm dhe inspektimit financiar.

Zhvillimi i funksioneve të auditimit të brendshëm është ngushtësisht i lidhur me një menaxhim efektiv të institucioneve publike dhe me një sistem të duhur të kontrollit të brendshëm e veçanërisht, të kontrollit financiar.. . Thesari i fjalëve që formësojnë kuptimin e këtij termi janë: fuqi influence, autoritet përgjegjësi, rregulla e norma, mënyra kufizimesh, supervizime e testime, ndikime, udhëzime manaxheriale , etj

 Sipas Institutit të Auditëve të Brendshëm (IIA) Florida,“kontrolli i brendshëm është veprimtari e pavarur, që jep siguri objektive dhe këshilla për drejtimin, i projektuar për të shtuar vlerën dhe përmirësuar veprimet e subjektit publik. Ai ndihmon subjektin me anë të një mënyre sistematike dhe të disiplinuar për të vlerësuar dhe përmirësuar frytshmërinë e manaxhimit të riskut, proceset e kontrollit dhe të qeverisjes.

Po pse sot auditimi i brendshëm merr një rol të rëndësishëm? 

Sistemi demokratik sot kërkon veç të tjerash që qeveritë të jenë efektive në përdorimin e fondeve publike. Ato duhet të japin shërbime efektive, me efiçiencë dhe në të mirë të zhvillimit ekonomik të vendeve. Për të garantuar këtë gjë, në skenë duhet të futen e të luajnë rol shumë aktorë e autoritete, siç janë rregullatorët, media, etj. Natyrisht një rol i veçantë i takon monitorimit dhe vlerësimit, të cilat nuk mund të realizohen pa procedurat dhe standardet e duhura dhe pa rolin e audituesve.

Njehershi,progresi ekonomik e social i njerëzimit sot është i lidhur ngushtë me zhvillimet në teknologjinë e informacionit e cila mundëson hartimin dhe përdorimin e sistemeve të komplikuara, monitorimi e vlerësimi i të cilave kërkon një përgatitje shumë të lartë profesionale të ekspertëve të fushës së auditimit. Përdorimi i vlerave të mëdha të fondeve publike kërkon kompetenca më të larta dhe më të gjera për profesionistët si të menaxhimit ashtu edhe ata të kontrollit e ekzaminimit , kërkon që përvec rritjes së vazhdueshme profesionale profesionistët të zgjerojnë edhe objektin e tyre të auditimit, duke e shtrirë në vlerësimin e rreziqeve, dhe vlerësimin e ekonomisë, për të garantuar përdorimin sa më efektiv dhe në mënyrën më të mirë të mundshme edhe burimet e rralla. Avancimi i teknologjisë në kohët e sotme është një mjet që mundëson të dhëna të shpejta e të sakta dhe në një kohë shumë të shkurter, duke lënë kohën e nevojshme për menxhimin e rreziqeve, pasi gabimet e devijimet mund të kapen e të evidentohen në një kohë shumë më të shpejtë.

Mbi bazën e zhvillimeve të vrullshme globale të viteve të fundit edhe ky profesion po merr rëndësinë dhe vlerësimin e duhur. Vetëm në këta 20 vitet e fundit Audituesi është bërë një profesion vërtetë i fuqishëm, me potencial të madh për të influencuar në menaxhimin e financave publike. Ndonëse vendet në zhvillim janë pothuaj në fillim të këtij transformimi, ato kanë fatin e përdorimit të shembujve të vendeve të zhvilluara, duke i racionalizuar përpjekjet për të arritur këto nivele. Në këtë kuptim,  problemet që has Audituesi i një vendi të caktuar, tashmë trajtohen e njihen lehtësisht dhe shpejt, në mënyrë globale.Ne kete rruge po ecen dhe duhet te vazhdoje te ece edhe vendi yne.

Të shmangim mbivendosjen e funksioneve në institucionet audituese.

Një çështje tjetër qe ka krijuar debat është çështja e mbivendosjes se funksioneve mes institucioneve te kontrollit dhe auditimit e inspektimit.

Ne se nga pikëpamja ligjore keto mbivendosje dhe interferenca jane minimale ne zbatimin ne praktik,deri tashti ka pasur raste mbivendosjesh.

Mbivendosjet, në mes të veprimtarisë audituese të institucioneve Kontrollit të Lartë të Shtetit , strukturave të auditimit të brendshëm, dhe inspektimit financiar,ne veprimtarinë  te zbatimit te ligjit ekzistojnë. ekzistojnë si në pikëpamje të shtrirjes së auditimit ashtu edhe të teknikave që përdorin këto shërbime.

Shërbimi i auditimit të brendshëm sidomos në vendin tonë, për nga përqasja e veprimtarisë se tij me standardet ndërkombëtare duhet konsideruar në fillimet e veta. Me gjithë zhvillimet pozitive të viteve të fundit akoma nuk ka një kuptim të qartë për rolin dhe përgjegjësitë e strukturave të auditimit të brendshëm në sektorin publik e aq me pak ne ate privat. Prandaj, rritja e nivelit te ndërgjegjësimit ne kete drejtim,mbetet prioritet i institucioneve pergjegjese.

Nga ana tjetër auditimi i jashtëm i sektorit publik që përfaqësohet nga KLSH ka pase një qasje paternaliste ndaj auditimit të brendshëm i cili levizi ngadalë nga profili represiv i trashëguar nga Inspektimi i Shtetit dhe dal nga dale ,tani,vitet e fundit eshte shkeputur dhe po formesohet me standartet e kerkuara te auditit te brendshëm.,Kjo me teper keto dy tre vitet e fundit me permiresimet e bera ne ligjin e KLSH dhe refomimin e bere ne kete institucion..

Gjithashtu,shërbimi i inspektimit financiar është mbrojtja e interesave financiare të shtetit, kundrejt abuzimit, mashtrimit dhe korrupsionit në përputhje me parimet e ligjshmërisë, objektivitetit dhe transparencës. Inspektimi financiar, i krijuar se fundmi , nuk duhet  te shihet me xhelozi nga auditimi i brendshëm dhe i jashtëm për shkak se këto funksione mendojnë se inspektimi ka prekur territoret e tyre. Kjo paqartësi e roleve dhe e përgjegjësive, mungesa e besimit, si dhe standardet e ulëta profesionale që aplikohen, kanë krijuar një mbivendosje të punës së tyre dhe për rrjedhoje një kosto administrative shtesë.

Që të tre funksionet e kontrollit kanë për mision të evidentojnë dhe të vlerësojnë dukuritë që pengojnë arritjen e objektivave me kursim, dobi dhe frytshmëri, dhe të japin rekomandimet e duhura për të përmirësuar qeverisjen. Pra, auditimi (i jashtëm dhe i brendshëm) paraqitet si një funksion vlerësimi i pavarur, i cili ka për qëllim të shtojë vlerën e parave dhe të burimeve publike si dhe të përmirësojë qeverisjen. Pavarësisht fokusit të punës, standardeve që aplikon, faktit se kujt i raporton etj, qëllimi i këtij shërbimi është padyshim maksimizimi i vlerës së burimeve publike.

 Edhe vetë brenda auditimit, auditimi i brendshëm ndodhet gjithashtu në një situatë mbivendosje me auditimin e jashtëm.

Por a mund të shmangen mbivendosjet dhe si ? Eksperiencat më të mira të vendeve të Europës dhe më tej, tregojnë se shmangia e mbivendosjeve të auditimit mund të bëhet nëpërmjet vendosjes së një bashkëpunimi institucional në mes të auditimit të jashtëm dhe auditimit të brendshëm.

                   Risitë dhe përfitimet nga ndryshimi i ligjit te auditimit

Pas ketij adresimi te evoluimit te auditimit te brendshëm,te rolit dhe rendesise qe ai ka sot ne zhvillimet aktuale ekonomike globale dhe vecanerusht te teknollogjise dhe informacionit,mundesise se mbivendosjes se llojeve te auditimit dhe menyres se shmangjes se tyre,besoj kuptohet qarte pse ky ligj po permiresohet edhe ne vendin tone  dhe konkretisht:

Së pari, ky projektligj eshte ne perputhje me programin dhe vendosmerine e Qeverise per nje menaxhim gjithnje me efektiv te fondeve publike ne lufte me abuzimin e shperrdorimin,vjedhjen dhe keqperdorimin, bazohet ne Strategjine e Menaxhimit te Financave Publike 2014-2020 dhe si pjese e rekomandimeve te bera nga eksperte te SIGMA-s, ne kuader te asistences teknike, ne Njesine Qendrore te Harmonizimit per Auditimin e Brendshëm (NJQH/AB). dhe ndryshimet qe propozohen  ne fushen e auditimit te brendshëm bazohen ne standardet më të mira  nderkombetare,

Së dyti, percakton kritere te vecanta per punesimin e audituesve te brendshëm, sikurse jane çertifikimi dhe vjetersia ne pune dhe zgjidh një ndër problemet kryesore që është punësimi i punonjësve të paçertifikuar si auditues të brendshëm, në sektorin publik

Së treti,projektligji sjell nje risi ne lidhje me krijimin e komiteteve t auditimit me ane te te cileve u jepet e drejta  njesive publike te kene Komitet te Auditimit te Brendshëm, si organe te pavarura, monitoruese dhe keshilledhenese per menaxhimin e larte, si dhe mbeshtetese per njesine e auditimit te brendshëm me te drejte vendimmarrje,

Së katërti, janë rregulluar dhe vendosur disa terma te reja ne harmoni me ligjet e tjera dhe me standartet me te mira ndërkombëtare.

Është detyre e Ministrisë së Financave dhe institucioneve dhe agjensive përgjegjëse që të përmiresojë punën në drejtim të rritjes së ndërgjegjësimit te niveleve të larta të menaxhimit mbi rëndësinë e audititit të brendshëm, rritjes së cilësisë së kapaciteteve audituese dhe gjithashtu që auditimi i brendshëm i njësive publike të fokusojë punën në auditimin e performancës së sistemeve të menaxhimit financiar dhe kontrollit, ku rol të rëndësishëm ka përcaktimi i treguesve kyç të performancës.

Me ne fund, nga përmirësimet e Ligjit mbi auditimin e brendshëm te sektorit publik, por veçanërisht nga mirzbatimi i tij, do te përfitojnë jo vetëm financat publike, por edhe vete ekonomia, pasi minimizohen shpërdorimet dhe keqpërdorimet e ketyre fondeve, rritet eficenca e përdorimit te tyre, përfiton shoqëria e tere se shtohen disa instrumentye per te luftuar korrupsionin, por edhe taksapaguesit te cilet perfitojne me shume nga sherbimet qe buxheti u kthen permes findeve publike.

 photo 1